Blauwtong is een ernstige virusziekte die schapen zwaarder treft dan andere landbouwhuisdieren. In 2024 leidde een uitbraak van serotype 3 (BTV-3) in Nederland tot de dood van tienduizenden schapen. Vaccinatie heeft die schade significant beperkt, maar niet volledig voorkomen. Op het moment van schrijven (augustus 2026) circuleert het virus niet actief in Nederland, maar de ervaring van 2024 heeft duidelijk gemaakt hoe snel dat kan veranderen.
Redactie DokterVeld
Samengesteld op basis van RVO, NVWA en de EU-diergeneesmiddelenwet
Wat is blauwtong?
Blauwtong (bluetongue) is een virusziekte die wordt overgebracht door kleine bloedzuigende insecten: knutten (Culicoides-soorten). Het virus zelf verspreidt zich dus niet van dier op dier, maar alleen via de beet van een besmette knut. Mensen kunnen het virus niet oplopen.
Schapen zijn het zwaarst getroffen: zij vertonen de ernstigste ziekteverschijnselen en de hoogste sterfte. Runderen raken ook besmet, maar worden doorgaans minder ziek. Geiten zitten er tussenin. Wilde herkauwers, zoals reeën en herten, kunnen het virus ook dragen.
Klinische verschijnselen bij schapen zijn onder meer hoge koorts, zwelling van de slijmvliezen in mond en neus, kreupelheid en algemene neerslachtigheid. In ernstige gevallen leidt de infectie tot sterfte, abortus of blijvende productieschade.
De situatie in Nederland
In 2023 werd blauwtong serotype 3 (BTV-3) voor het eerst in tientallen jaren opnieuw vastgesteld in Nederland. De uitbraak van 2024 was omvangrijker: meer dan 65.000 extra schaapsdoden ten opzichte van blauwtongvrije jaren worden aan BTV-3 toegeschreven. In het najaar van 2024 werd bovendien serotype 12 (BTV-12) voor het eerst aangetroffen in Nederland.
Op het moment van schrijven (augustus 2026) is er geen actieve blauwtongcirculatie in Nederland gemeld. Het knuttenSeizoen loopt doorgaans van het late voorjaar tot in de herfst, de periode van het hoogste risico.
Is vaccinatie verplicht?
Nee, vaccinatie is in Nederland niet verplicht. Jij bepaalt, in overleg met je dierenarts, of en wanneer je vaccineert. De overheid faciliteert en informeert, maar schrijft vaccinatie niet voor.
Welke vaccins zijn beschikbaar?
Sinds het voorjaar van 2024 zijn er geïnactiveerde vaccins tegen BTV-3 beschikbaar in Nederland, toegelaten via een noodverordening. Geïnactiveerde vaccins bevatten geen levend virus en zijn veilig voor gebruik bij drachtige dieren, al raden fabrikanten altijd aan om de bijsluiter te raadplegen.
Levend-verzwakte vaccins zijn in Europa verboden vanwege het risico op virusverspreiding via knutten.
Tegen BTV-12 is op het moment van schrijven nog geen vaccin beschikbaar in de EU.
Vaccineren via je dierenarts
Blauwtongvaccins zijn uitsluitend verkrijgbaar via een dierenarts. Jij kunt ze niet zelf aanschaffen zonder dierenartsenrecept. Voor de beste bescherming geldt:
- Een primer en een booster zijn nodig voor volledige bescherming. Het interval tussen de twee injecties verschilt per vaccin: raadpleeg de bijsluiter van het gebruikte middel voor de exacte voorgeschreven tussentijd.
- De volledige vaccinatiekuur moet drie tot vijf weken vóór het begin van het knuttenSeizoen afgerond zijn voor optimale bescherming.
- Lammeren vaccineert je rond de leeftijd van drie maanden, omdat maternale antistoffen van gevaccineerde moeders de werking van het vaccin eerder kunnen afremmen.
Bespreek met je dierenarts wat voor jouw situatie de beste aanpak is. Het advies kan verschillen per bedrijfstype, dierleeftijd en de infectiegeschiedenis van je koppel.
Waarom goede registratie zo belangrijk is
Vaccineren zonder registreren is een gemiste kans. Als je later niet meer weet welk dier wanneer welk vaccin heeft gekregen, kun je niet goed beoordelen of een herhaalvaccinatie nodig is, bij welke dieren de bescherming misschien al is afgenomen, en of bijwerkingen of sterfte verband houden met de behandeling.
Noteer per vaccinatie altijd:
- de datum van toediening;
- het vaccin (merknaam en batchnummer);
- welke dieren zijn gevaccineerd: de hele koppel, of een deel ervan (en leg ook vast welke dieren je bewust hebt overgeslagen);
- of het de primer of de booster betreft;
- eventuele bijwerkingen of sterfte na de behandeling.
Vaccineren met een diergeneesmiddel is een behandeling die in het medicijnlogboek thuishoort. Bij een koppelbehandeling is het verleidelijk om alleen "hele koppel gevaccineerd" te noteren. Registreer ook de dieren die je bewust hebt uitgesteld of overgeslagen, anders klopt de administratie niet met de praktijk als je later teruglijkt.
Meer over hoe je wachttijden na diergeneesmiddelengebruik bijhoudt, relevant als je een middel met een wachttijd combineert met de vaccinatieronde, lees je op de pagina over wachttijden bij ontwormen.